Gelukkig hebben we als thuisblijvers tijdens het WK van 1978 het weekblad Vrij Nederland nog. Nergens wordt de schaduwzijde van het Wereldbekertoernooi in de dictatuurstaat Argentinië zo treffend geschetst als door de VN-verslaggevers Frits Barend en Henk van Dorp. De prestaties van Oranje kunnen we dag tot dag volgen in de kranten en op tv. Het links georiënteerde weekblad (én sommige kranten) laat vooral ook zien wat er buiten de stadions gebeurt.
Tot verrassing van velen bereikt het Nederlands Elftal in 1978 opnieuw de finale, ook al zijn Johan Cruijff, Willem van Hanegem, Willy van der Kuijlen, Jan van Beveren – veruit de beste keeper van Nederland – Ruud Geels, Kees Kist, Jan Peters en Eddy Treytel vrijwillig thuis gebleven. Ze hebben geen trek of voelen niets voor een rol als reserve, zoals Van Hanegem.
Oeki Hoekema, eenmalig international in 1971, heeft als enige speler laten weten om principiële redenen niet in aanmerking te willen komen voor het WK. Oeki Hoekema, aanvaller van FC Den Haag, behoort tot een flink deel van de Nederlandse bevolking dat zich politiek gemotiveerd verzet tegen het WK in Argentinië. De cabaretiers Freek de Jonge en Bram Vermeulen gaan voorop bij de protesten.
De Vuile Oorlog, noemt de Argentijnse junta zelf de periode van staatsterrorisme (1976-1983) door het militaire schrikbewind. Tegenstanders van het regiem van president Jorge Videla worden opgepakt, gemarteld, gedood of vanuit vliegtuigen in volle zee gedropt. Mensenrechtenorganisaties schatten het totale aantal slachtoffers op circa 30.000.
Opening tegelijk met demonstratie
Als het WK op donderdagmiddag 1 juni van start gaat met de wedstrijd West-Duitsland – Polen laat verslaggever Frits Barend de opening schieten. In het Estadio Municipal in Buenos Aires kijkt zijn collega Henk van Dorp verbaasd op als hem diverse keren nadrukkelijk wordt gevraagd waarom de stoel naast hem leeg blijft, en waar zijn collega dan wel is. Bijna vijftig jaar later raakt Frits Barend niet uitverteld over de wijze waarop Argentijnse waakhonden hun gangen volgen.
Frits Barend: “We kregen al snel het gevoel dat we in de gaten werden gehouden. Die donderdagmiddag was al een vreemd tijdstip voor een openingsceremonie, toevallig of niet op het moment dat de moeders van de vermiste familieleden wekelijks samenkwamen op de Plaza de Mayo om daar protesteren tegen het regiem. De Dwaze Moeders werden die demonstranten in Argentinië genoemd. De opening van het WK werd ook uitgezonden in alle bioscopen. Het was doodstil op straat op dat moment. Ik ging naar dat plein om die moeders te ontmoeten en aan te spreken. Doodeng was dat, zo leeg als het plein was totdat die moeders uit zeven of acht verschillende straten het plein opkwamen. Ze waren heel blij dat ze aandacht kregen van een journalist. Ze gaven me namen van kinderen, kleinkinderen en vaders die zomaar in het niets waren verdwenen. ‘Schrijf over ons, schrijf over ons’, smeekten ze, totdat ik werd omringd door enkele stevige mannen in burger. ‘Dat zijn hoeren, die willen alleen maar geld’, probeerden die mannen mij wijs te maken.”
De ‘Dwaze Moeders’ demonstreren op de Plaza de Mayo in Buenos Aires. (Foto: Nationaal Archief).
Verhaal nagelezen
De twee VN-verslaggevers merken al snel dat ze in de gaten worden gehouden. Barend: “We beschreven onze ervaringen in het stadion en op het plein in een verhaal dat we inleverden bij de dames van de stenografie. Zo ging dat toen nog. De meeste journalisten kregen hun verhaal binnen een uur terug, wij moesten tot de volgende dag wachten. Toen we teruggingen om onze teksten op te halen, werden we door een van die typistes gewaarschuwd. ‘Uw verhaal is nagelezen, de naam Videla komt er vaak in voor’, zei ze. Voor ons stond vast dat ze censuur wilden plegen, dat er op ons werd gelet.”
Niettemin lukt het Frits Barend in direct contact te komen met president Videla. Drie uur na de finale gebeurt dat, na een wedstrijd waarin Rob Rensenbrink vlak voordat de verlengingen ingaan de paal raakt en daarmee centimeters van de winnende goal tegen Argentinië annex wereldtitel verwijderd blijft. Nog altijd leeft bij de spelers én Oranje-fans van toen het idee dat ook dan nog de wereldtitel ze zou zijn ontnomen. Zó sterk was het gevoel een ongelijke strijd te voeren tegen de gastheren en de Italiaanse scheidsrechter Gonella.
Vragen voor Videla
Opmerkelijk is dat het Frits Barend vervolgens door weet te dringen tot het slotbanket, tot dezelfde eetzaal waar Videla met de bobo’s van de FIFA het succes van Argentinië viert. Frits Barend: “Voor het slotbanket waren ook alle spelers uitgenodigd. Na wat er in de finale was gebeurd en omdat de spelers geen veiligheid werd gegarandeerd in de drukte van het Argentijnse feestgedruis, wilde niemand nog naar dat slotbanket. Ik kreeg het accreditatiebewijs van Wim Rijsbergen. Een andere speler, wie weet ik niet meer, gaf het aan Bert Nienhuis, onze fotograaf. Wij kwamen bij Wim Meuleman te zitten, de voorzitter van de KNVB. Tussen het eerste en tweede gerecht ben ik naar Videla toegegaan. Ik had mijn vragen in het Spaans voorbereid.”
In Vrij Nederland van 1 juli 1978 is de dialoog, vastgelegd op een opnameapparaat, woordelijk uitgeschreven. Zes vrij onschuldige vragen van Frits Barend zijn al door de president min of meer korzelig beantwoord als hem wordt voorgehouden:
‘Hoe zit het nu met al die verdwenen mensen?’
Videla: ’Dat lijkt me geen vraag die u stelt aan een diner. En zeker niet aan het slot van een sportieve krachtmeting zoals we die hier in de afgelopen weken hebben gehad en die wij op het punt staan feestelijk af te sluiten.’
‘Neemt u ons niet kwalijk, maar we zouden toch graag weten of er wel of niet zomaar mensen zijn verdwenen?
Videla: ‘Ik zal u dit zeggen. Zoals in alle oorlogen zijn hier doden gevallen, mensen verdwenen en gevangen gezet. Zoals u weet zal Holland dezelfde ervaringen hebben uit zijn oorlog, en Frankrijk en Duitsland de hunne. Argentinië, en dat zal ik niet ontkennen, heeft een oorlog gevoerd met een agressor die door het buitenland werd gevoed en geïnspireerd en die onze stijl van leven wilde veranderen. Daartegen moest Argentinië zich uiteraard verdedigen en daarom moest dit land een oorlog voeren. De consequentie daarvan is dat het land heeft moeten lijden onder de consequenties van een oorlog. En nu vind ik het wel genoeg. Ik wil mijn soep opeten.’
Nóg één vraag, proberen we, waarna Videla met een vinger naar de overkant van de tafel wenkt. Hoe ziet u de toekomst van uw land?
Videla: ‘De vorige vraag was al uw laatste, u ziet toch dat u me stoort. Wat ik verwacht? Het beste dat mijn land kan toekomen. Tot ziens.’
De WK-finale tussen Nederland en Argentinië begint ruim tien minuten omdat scheidsrechter Gonella na een Argentijns protest aanvankelijk een gipsbandage verbiedt om de arm van René van de Kerkhof. In alle voorgaande WK-wedstrijden was de bandage toegestaan. Oranje-coach Ernst Happel eist een half uur nodig te hebben voor tactisch overleg als zijn rechtsbuiten niet mag spelen. Gonella bindt daarop in. (Foto: Nationaal Archief).
