Ruim tien jaar al speelt de VAR inmiddels nadrukkelijk mee in het voetbal. Weinig noviteiten in de spelregels (van 1863) hebben zoveel invloed gekregen. De beslissingen worden eerlijker verdeeld, maar het vangnet is nog steeds té vaak een valkuil.
De Nederlandse voetbalbond (KNVB) beroept zich erop de initiator van het systeem te zijn. WK-scheidsrechter Danny Makkelie was in september 2016 de eerste VAR. Hoe cynisch is het dan dat donderdag heel voetballend Nederland weer eens los ging na een VAR-ingreep, met name toen de Spaanse scheidsrechter bij Nederland – Duitsland (1-1) volgzaam het advies van een landgenoot aan het scherm eerbiedigde.
Het was een meer dan aanvechtbare beslissing. Virgil van Dijk schampte de bal na een hoekschop in de veertiende minuut met de schouder voorbij de mistastende Mark ter Stegen. Scheidsrechter Hernández wees naar de middenstip, maar de VAR had ontdekt dat Ter Stegen gehinderd zou zijn door Brian Brobbey.
Was dit echt een overtreding, zo ’clear en obvious’ dat hiervoor een Video Assistant Referee zijn vinger moest opsteken? Zelfs Jürgen Klopp keek ervan op. Bij een tweede Nederlandse goal viel er niets meer te corrigeren voor de VAR. In een scrimmage voor het Duitse doel signaleerde de scheidsrechter een wazige Nederlandse overtreding. Tienden van een seconde voordat de bal de lijn passeerde, ging de gong al. Wat de VAR ervan vond, kregen we niet te horen. Door het te vroege fluitsignaal was hem in dit geval alle macht ontnomen.
Discussiesport
Na tien jaar ervaring met de VAR kunnen we vaststellen dat het voetbal zich hiermee heeft ontwikkeld tot een discussiesport. De meevallers en tegenvallers van de ingrepen wisselen zich af, maar het zijn altijd alleen de benadeelden die zich hierover roeren.
De komst van tv, gevolgd door de mogelijkheid videobeelden terug te draaien, heeft de VAR sluipenderwijs dichterbij gebracht. Dertig jaar geleden al bogen Johan Cruijff en Louis van Gaal zich bij een symposium in Brussel over de vraag of scheidsrechters gecorrigeerd moesten worden door tv-beelden; tien jaar nadat Diego Maradona de ’Hand van God’ had geleend. Arbitrale dwalingen bij afgekeurde doelpunten van Munteanu (Roemenië) en Stoitsjkov (Bulgarije) op het net voorbije EK van 1996 werden opgevoerd om een positief antwoord op te roepen.
Cruijff contra Van Gaal
Johan Cruijff was fel tegen. ”We moeten het balletje bij het schoentje laten, fouten horen bij voetbal”, sprak hij Cruijffiaans. Ook op dit punt confronteerde Louis van Gaal hem met een tegenovergestelde mening: “Het spel is te snel geworden voor het menselijk oog.” In de zaal schudde Walter Meeuws het hoofd: ”Wat een geleuter. Had maar een Belg in het forum gezet, dan was er tenminste nog wat zinnigs gezegd.”
Zo modderden de voetbaldeskundigen nog jaren achtereen voort zonder dat de roep om het inzetten van tv-beelden werd verhoord. Ook na de opzichtige handsbal van Thierry Henri bij Frankrijk – Ierland in 2009 bleven de camera’s nog lang buiten het zicht van de arbitrage.
Project ’Arbitrage 2.0’
Een doorbraak diende zich aan toen de KNVB in 2013 het project ’Arbitrage 2.0’ lanceerde, bedoeld om te onderzoeken hoe technologische hulpmiddelen de arbitrage konden ondersteunen. Doellijntechnologie bestond al, extra doelrechters hadden al hun intrede gedaan. Het bleek niet afdoende.
Liefst negentig keer testte de KNVB de inzet van een video-assistent zonder dat deze al contact kreeg met de scheidsrechter op het veld. Een jaar later kreeg de KNVB toestemming van het internationale spelregelorgaan IFAB om het systeem daadwerkelijk toe te passen. Begin 2016 beleefden we bij Feyenoord – sc Heerenveen een proef die rechtstreeks werd uitgezonden op tv. De reacties waren zo positief dat de IFAB het experiment omarmde en er zowel nationaal als internationaal live-tests volgden.
Eerste interland
Op 1 september 2016 was Italië – Frankrijk (1-3) in Bari de eerste internationale wedstrijd met een VAR. De Nederlandse ervaringen werden breeduit ingezet. Björn Kuipers was scheidsrechter, Danny Makkelie was de VAR en Pol van Boekel diens assistent in de videoruimte. Drie weken later zat Makkelie opnieuw aan het scherm, toen bij de bekerwedstrijd Ajax – Willem II (5-0) de allereerste VAR-ingreep werd toegepast. Geel voor Willem II-speler Anouar Kahli werd omgezet in rood.
In 2018 in de spelregels
In maart 2018 bestond er zoveel overeenstemming over het nut van de VAR dat de inzet hiervan in de spelregels werd opgenomen. Nadrukkelijk werd hierbij bevolen dat alleen zou worden ingegrepen bij acties die ‘clear en obvious’ om een ingreep van de arbitrage vroegen. Inmiddels weten we wel beter. De VAR heeft zijn eigen rol en macht gekregen en heerst regelmatig op een wijze die menig scheidsrechter tot marionet maakt.
Het gevolg is onophoudelijke discussiestof omdat de VAR ten onrechte ingrijpt of juist niet, en scheidsrechters slechts sporadisch bij hun eigen beoordeling durven te blijven. In het voorbije voetbalseizoen noteerde de KNVB in een officiële rapportage liefst 21 foutieve beslissingen op een totaal van 105 VAR-interventies in de Eredivisie. Niet meegeteld zijn dan nog de momenten waarop de VAR het onnodig achtte van zich te laten horen waar dat wél gewenst was geweest.
’Mindfuck’
’Mindfuck’, zei Pol van Boekel in 2018 al over de psychologische beïnvloeding die voortkomt uit de herhalingen van de beelden op zijn beoordelingsvermogen. Zo wordt het vangnet dan een valkuil. Van Boekel, oud-profvoetballer nog wel bij VVV Venlo, is nog altijd actief als VAR, ook internationaal. Met zijn adviezen aan het scherm, bijgestaan door assistenten en techneut, maakt hij ook nog steeds discussies los.
Tien jaar na de invoering loopt het samenspel tussen VAR en scheidsrechter nog regelmatig niet gesmeerd genoeg. Toepassing en interpretatie blijven twistpunten.
Football Video Support
Hoe kan het beter? Ruim een jaar geleden werd in de Italiaanse Serie C een zogezegd verbeterde versie getest: Football Video Support (FVS). Niet langer mag hierbij de VAR vanuit zijn isoleercel ingrijpen op basis van tv-beelden, de macht is in handen gegeven van de coaches.
Twee keer per wedstrijd mag de coach de scheidsrechter verplichten tot een gang naar het scherm op het veld. Net als in het hockey blijft het recht onaangetast als de coach gelijk krijgt. De reacties waren ronduit positief. ’Technisch stabiel, sportief acceptabel’, oordeelde Pierluigi Collina, de scheidsrechtersbaas van de FIFA.
Collina beloofde zich sterk te maken voor het alternatieve systeem. In maart 2026 zou er verder over gesproken worden. Sindsdien hebben we hierover niets meer vernomen vanuit de FIFA. De president zal het wel te druk hebben met zijn eigen problemen.
