De vierjaarlijkse hoogmis van het wereldvoetbal is niet alleen sportief een hoogtepunt. De Wereldbeker voetbal is ook gefundenes Fressen voor wie sport vanuit een geopolitiek oogpunt aanschouwt. Dat is niet nieuw, want het is reeds meermaals het geval gedurende het bijna honderdjarige bestaan van dit internationale sportevenement. Enkele voorbeelden ter illustratie: Italië 1934 fungeerde als propaganda voor het fascistische regime van Benito Mussolini, Frankrijk 1938 stond in de schaduw van nazi-Duitsland en de nakende Tweede Wereldoorlog, Brazilië 1950 navigeerde als eerste naoorlogse WK op de puinhoop van de mondiale politiek, Chili 1962 speelde zich in volle Koude Oorlog af en vormde voor zowel de VS als de Sovjet-Unie een gegeerd forum om zich ideologisch te manifesteren, Engeland 1966 leidde tot een boycot door intussen onafhankelijke Afrikaanse landen die zich kantten tegen de al te eurocentrische FIFA, Argentinië 1978 werd door de militaire junta van Jorge Videla gebruikt om wreedheden tegen eigen burgers te verbloemen, Verenigde Staten 1994 impliceerde de introductie van een nieuwe internationale sportorde na de Val van de Berlijnse Muur en het uiteenvallen van het communistische blok, Zuid-Afrika 2010 dwong de wereld om Afrika als een continent met cultureel en economisch potentieel te bekijken en dus niet zozeer als synoniem van ‘miserabilisme’, Rusland 2018 gold na de illegale annexatie van de Krim en de aanloop naar de aanval op Oekraïne als een diplomatiek rookgordijn en Qatar 2022 staat geboekstaafd als de meest controversiële editie door de flagrante mensenrechtenschendingen van migrantenarbeiders. De osmotische relatie tussen voetbal en geopolitiek kan moeilijk in twijfel getrokken worden. De historiek van de Wereldbeker leest als een geopolitieke handleiding.
En wat heeft de Wereldbeker van 2026 op dit vlak in petto? We maken de geboorte mee van enkele opvallende ontwikkelingen die niet losstaan van het geopolitieke schaakbord. Er is vooreerst de Amerikanisering van het Europese voetbal. Met het invoeren van extra pauzes, liveoptredens, lichtshows en afterparty’s is het WK XXL een feit. De festivalisering en hypercommercialisering van het voetbal zijn onmiskenbaar. Sportentertainment in het kwadraat. Wordt dit het nieuwe businessmodel van het populairste spelletje ter wereld, ook in voetbalheimat Europa? Niet alleen op en rond het speelveld, maar ook buiten het stadion vinden excessen plaats. Zo hebben ICE en FBI – respectievelijk de Amerikaanse immigratie- en opsporingsdienst – de regie van het WK strak in handen. Via het WK verglijdt de VS verder naar een politiestaat. De VS controleert, FIFA tolereert. Hoe anders kan verklaard worden waarom supporters uit onder meer Iran en Haïti hun respectievelijke voetbalteams niet ter plekke mogen aanmoedigen, een Afrikaanse topreferee zonder verwijl de toegang tot het toernooi ontzegd wordt en straatprotesten aan de poort van de voetbaltempels in de kiem gesmoord worden? Waar bij voorgaande wereldkampioenschappen onfrisse praktijken vaak nog handig gecamoufleerd werden, zijn we nu getuige van de normalisatie van het schaamteloze. Zonder enige gêne of verdoezeling worden mét FIFA-licentie mensen- en milieurechten geschonden. Het grootste meerdaagse unisportevenement ter wereld fungeert als een vehikel om te markeren in plaats van te maskeren. Sportswashing op zijn kop.
De Amerikaanse president waant zichzelf evenwel in een overwinningsroes. Meer nog, Trump lijkt op weg naar een triple crown. Na het volgens FIFA en Trump succesvolle WK voor voetbalclubs van 2025 in de VS, zal The Donald ongetwijfeld ook scoren met de Wereldbeker van 2026, zodat in 2028 met de Zomerspelen van LA de kers op de sporttaart gezet kan worden. America First via een hattrick. Toch nog even, want luidt deze mars der sportdwaasheid tegelijkertijd ook niet het verval in? Tiens, brood en spelen als signaal van de neergang? Klinkt herkenbaar. Duidelijk is alvast dat met het WK van 2034 in woestijnstaat Saoedi-Arabië het (Nabije) Oosten nog meer het sportmekka van de toekomst wordt. Onder meer Qatar en India hebben zich bovendien al formeel kandidaat gesteld voor de organisatie van de Olympische Spelen van 2036. Van een geopolitieke herallocatie gesproken.
Professor Jeroen Scheerder is hoogleraar sportpolitiek en sportsociologie aan de KU Leuven. In zijn recentste boek ‘Sport is gans het volk’ (Acco, 2025) focust hij op de relatie tussen sport, politiek en samenleving.
