Ooit telde het betaald voetbal in Nederland 80 clubs, verdeeld over drie niveaus. De spelers werden semi-profs genoemd, de meesten met een jaarcontract van 1500 gulden; met de koopkracht van nu zou dat pakweg 6.000 euro zijn. Overdag gingen ze naar hun werk, drie keer per week trainden ze in de avonduren – volgens de huidige waarde voor 60 euro per avond.
Nog 34 clubs zijn er over sinds in 1954 betalingen werden toegelaten voor de eerste generatie spelers in het Nederlandse betaald voetbal. Ook amateurclubs mogen inmiddels financiële vergoedingen opnemen in de contracten met hun spelers. De sectie betaald voetbal heeft zich daarmee in de huidige praktijk ontwikkeld tot een ‘kartel zonder achterdeur’, verdeeld over twee divisies.
Een laag beneden de 18 Eredivisieclubs komen er 16 teams uit in de zogeheten Eerste Divisie, wat sinds 2018 de Keuken Kampioen Divisie heet. Vier Beloftenteams – Jong Ajax, Jong AZ, Jong PSV en Jong FC Utrecht – completeren de competitie.
Geen doorstroming
Van doorstroming tussen profs en amateurs is al ruim tien jaar geen sprake meer. Zonder serieus gevaar voor degradatie is de Eerste Divisie daarmee een bijzonder fenomeen. De clubs hoeven niet te vrezen want de amateurclubs tonen geen of nauwelijks interesse om hogerop te komen. Ze koesteren veelal liever hun domein in de regio en trekken thuis veel publiek. Veel ex-profs gedijen er omdat ze goed betaald worden voor hun (officiële) baan, mede omdat ze een tijdlang recht hebben op een toelage omdat ze als werkloos profvoetballer geregistreerd staan. Bovendien hikken de amateurclubs aan tegen de toelatingsvoorwaarden tot de Eerste Divisie wat betreft onder meer accommodatie en financiële situatie.
Hoelang dit voortduurt is de vraag. De Coöperatie Eerste Divisie (CED), de koepel los van de KNVB waarin de clubs hun mediale en commerciële belangen bundelen, kijkt daarvoor ver vooruit, naar 2040 zelfs. In overleg met de Eredivisie-belangenclub ECV en de KNVB wordt in werkgroepen gesproken over ander meer de doorstromingsregels: promotie en degradatie tussen Eredivisie en Eerste Divisie alsmede de overgangsvoorwaarden en degradatieregels tussen Eerste Divisie en de Tweede Divisie, de hoogste klasse in het amateurvoetbal.
’Strategie 2040’
”In ’Strategie 2020’ praten we over wát de beste formule moet worden in het belang van de ontwikkeling van het Nederlands voetbal”, zegt Martijn de Munnink, manager marketing en media van de CED. Voor de clubs in de Eerste Divisie gaat het daarbij over onder meer de gaandeweg afgeknepen mogelijkheden op promotie. Het risico ooit toch te kunnen degraderen benauwt ze dan wel.
De verdeling van vier periodes binnen één seizoen zorgde in 1972 voor telkens extra impulsen: nieuwe spanning, frisse hoop en telkens opnieuw kloppende supportersharten. Het systeem met vier periodekampioenschappen, gevolgd door een nacompetitie, was destijds een opzienbarend initiatief, bedacht door voorzitter Ab Wit van het alweer lang verdwenen FC Wageningen. Door de jaren heen is veel gesleuteld aan de opzet, maar de kans op promotie buiten de reguliere competitiestand om, willen de clubs zich niet laten ontnemen.
Vitesse
De Eerste Divisie heeft de laatste tien jaar stabiliteit gekregen. Er is meer zekerheid gekomen over de gezamelijke inkomsten uit marketing en (ook buitenlandse) media-inkomsten. In het tijdvak 2010-2017 verdwenen er vijf clubs door een faillissement. Sindsdien is dat niet meer voorgekomen, ook al maakte Vitesse Arnhem vorig jaar wankelende tijden door toen de KNVB wegens gesjoemel van de voormalige eigenaren de licentie (tijdelijk) introk.
Na een historische puntenstraf van 18 punten in 2024 speelt Vitesse inmiddels voor het derde jaar op rij in de Eerste Divisie. De fans hebben de club niet in de steek gelaten, eerder zelfs nóg liefdevoller omarmd. Liefst 12.000 seizoenhouders telt de club uit Arnhem waar het Gelredome telkens behoorlijk vol loopt.
Stadions voor 72 procent gevuld
Clubs met een aansprekend verleden in wat nu genoemd wordt de Vriendenloterij Eredivisie geven de Keuken Kampioen Divisie kleur. Naast Vitesse lopen ook bij NAC Breda, Heracles Almelo, FC Emmen, Roda JC Kerkrade, De Graafschap Doetinchem, FC Volendam, VVV Venlo en FC Den Bosch de stadions geheel of grotendeels vol.
De belangstelling weerspiegelt zich in gestage groei: van gemiddeld 3.700 toeschouwers in 2010 naar 7.300 in het afgelopen seizoen, van een stadionbezetting van 54 naar 72 procent in dezelfde periode. Bedacht daarbij moet worden dat de vier Beloftenteams de cijfers stevig drukken. Na een gewenningsperiode kunnen Jong Ajax en Jong PSV rekenen op een vast thuispubliek van circa 1.500, uit krijgen ze evenwel geen fans mee.
’Competitievervalsing’
De schaduwelftallen maakten in 2013 hun opwachting in de Eerste Divisie. Feyenoord zag het belang er niet van in en heeft nog altijd geen kans gezien zich hierbij te voegen omdat de deur met maximaal vier Beloftenteams op slot zit. Veel supporters van de andere clubs stoorden zich aan het meespelen van de talenten omdat de belangen van het eerste elftal wisselende opstellingen veroorzaakten waardoor gesproken werd over ’competitievervalsing’.
Daar staat tegenover dat de Eerste Divisie zich mede door de zogeheten Jong-teams zich heeft ontwikkeld tot een vruchtbare kweekvijver voor de Eredivisie én Oranje. Vrijwel alle internationals van het laatste decennium hebben sporen liggen in de KKD.
Op buitenlandse kanalen
Het meespelen van clubs met klinkende namen – zonder recht op promotie – stimuleert de tv-inkomsten. Niet alleen in Nederland zijn alle wedstrijden live te volgen (via ESPN), ook in Zuid-Amerika en Azië worden beelden uitgezonden. ”In Brazilië zijn zelfs enkele bekende Brazilianen als influencers actief om op hun platforms met een nieuwe manier van voetbal kijken aandacht te vragen voor onze competitie”, zegt Martijn de Munnink van de CED.
Voor China en Japan is de tweede competitie van Nederland ook interessant vanwege de mogelijkheden op gok-websites. Opmerkelijk is ook het spelen van Bo Hao Wang bij FC Den Bosch, meestal slechts als invaller. Wang is, naast een belofte-speler bij Wolverhampton Wanderers, de enige Chinees in het Europees profvoetbal. Hij is dit seizoen voor het twee jaar op rij door de Bridge Football Group (eigenaar van FC Den Bosch) verhuurd.
Alle wedstrijden van FC Den Bosch worden live uitgezonden in China op kanalen die hun kijkers tevens laten klikken op artikelen die tijdens de wedstrijd in een speciale balk worden getoond. De grootste aandeelhouder binnen de Bridge Football Group is mede-oprichter en groot-investeerder in een Chinese versie van TikTok. Daarop zijn beelden van Wang te zien waarmee diens transferwaarde moet worden opgepompt. Voor Almere City zijn er belangen aan tv-uitzendingen in Japan verbonden omdat het met Janmar een Japanse eigenaar heeft.
Zo spreidt de Keuken Kampioen zijn vleugels internationaal uit, maar is het koord in eigen land soms nog dun. Het gezamenlijke eigen vermogen blijft relatief gering, maar ook daarin zet de groei door ‘’Het blijft voor een aantal clubs een uitdaging, maar de transfers zijn een noodzakelijke inkomstenbron”, stelt KKD-woordvoerder Martijn de Munnink. Ook hier moeten transfers de boel dus draaiende houden, waarmee ook de clubs in de Nederlandse Eerste Divisie zich niet onderscheiden van de niveaus elders in Europa.
