Een dagelijkse serie van 31 afleveringen…Iconen van het WK Voetbal 1920-2026 uit het gelijknamige boek. Vandaag: Socrates; 19 februari 1954 – 4 december 2011.
Brazilië – Argentinië 3-1, tweede groepsfase Mundial Spanje, 2 juli 1982, Estadio Sarria Barcelona
Socrates. Zijn vader liet zich verleiden door de Griekse Oudheid en noemde zijn zoon naar de filosoof die in de vierde eeuw voor Christus de Griekse jeugd wijsheid bijbracht met zijn Socratische dialogen: het verschaffen van inzicht door het stellen van vragen. De voetballer Socrates ontdekte bij zijn illustere naamgenoot de belangrijkste levensles: de gedachten zijn vrij. Zo keek hij ook naar de invulling van het Futebol Arte, de Braziliaanse voetbalkunst.
De superlatieven zoemden op de Mundial 1982 in Spanje rondom het sambaspel. De Seleçao waande zich al wereldkampioen. De wervelende balcirculaties dreven op dialogen van voetbalfilosoof en aanvoerder Socrates. Eén keer raken, de korte bal wisselde af met de lange pass. Futebol Arte van een wonderbaarlijk middenveld Falcao-Zico-Socrates-Cerezo: Sovjet-Unie 2-1 (met de as van Dynamo Kiev) en Schotland (4-1, met de as van Liverpool FC) kregen geen vat op het demonstratieve vertoon. Medelijden met Nieuw-Zeeland beperkte de score tot 4-0. In de tweede groepsfase met drie ploegen incasseerde aartsrivaal Argentinië een venijnige vernedering: 3-1, tegendoelpunt pas in de laatste minuut én rode kaart voor Diego Maradona. De herinneringen aan de koninklijke kunst van Pelé in 1970 en de geniale gekte van Garrincha in 1958 veroverden het neutrale publiek. Gilberto Freyre, socioloog van de armen, droomde van een welvarend land met één veelkleurige cultuur. Hij roemde daarin het dionysisch niveau van de nationale ploeg als grote verbinder: naar Dionysus, de god van de wijn, geestdrift en vervoering. Brazilië waande zich al wereldkampioen want een gelijkspel volstond in de laatste match tegen Italië om de halve finale te bereiken. Toen stond de sluipmoordenaar Paolo Rossi op: de golden boy van Juventus vloerde twee keer de talmende Braziliaanse defensie. Telkens volgden gelijkmakende goals: eerst van Socrates, dan van Falcao. Een kwartier voor tijd prikte Rossi met een gelukje een dwalende cornerbal binnen. Vervolgens verrichtte doelman Zoff enkele mirakelreddingen. De laatste repliek bleef uit. Zelden had een elftal een wereldkampioenschap zo gedomineerd als Socrates’ Seleçao. De ontgoocheling verteerde nimmer. De geelgroene kanaries dienden noodgedwongen hun wereldbekerdroom op te bergen. Socrates bezon zich over een nieuw ideaal: een twist met de militairen, die zijn land al sinds 1964 met een tirannie knevelden. Als lid van de immens populaire Sport Club Corinthians Paulista, kortweg Corinthians, bedacht hij – als afgestudeerde geneesheer – zijn mensenrechtenideaal: vrijheid! In de herfst van 1982 stond hij op voor zijn rechten. Geruggesteund door een vooruitstrevende voorzitter leerde hij zijn medespelers deelnemen aan een proces van discussie, vrije meningsuiting en democratische consensus. Ze veranderden zelfs de naam van de club in Democracia Corintiana. Men debatteerde over de spelstijl – creatief en aanvallend – en over de verdeling van de inkomsten. Evengoed over de onderlinge omgangsvormen: wanneer en wat eten we? Een dagelijks rumritueeltje met de cachaça-cocktail? Seks voor of na de match? De president organiseerde culturele vorming en deelde bij goede resultaten tickets uit voor theater- en bioscoopvoorstellingen. Socrates experimenteerde met een vorm van individueel stemrecht, een onbekend fenomeen in de door de militairen misvormde samenleving van die tijd. De spelers leerden hun lot in eigen handen nemen. Met ludieke acties. Ze riepen de fans op om ideeën te formuleren voor boodschappen op de shirts van de club. Met name reclametaal, grappige mededelingen en sociale slogans. Zoals, enigszins verrassend: Verkiezingen Nu! En zo geschiedde: Democracia Corintiana kondigde zich aan als voorloper van de vreedzame nationale bevrijdingsbeweging Diretas Jà, zijnde de simpele eis voor parlementaire en presidentsverkiezingen. Op 16 april zongen en scandeerden meerr dan 1,5 miljoen mensen in de straten van Sao Paulo. De Democracia Corintiana was dààr! Socrates hield er zelfs een toespraak en genoot respect bij zakenmensen, politici en activisten. Het meest nog raakte hij de gevoeligste snaar van de eenvoudige voetbalfan. Met de slogans ten voordele van democratie en vrijheid op de shirts had het elftal van Corinthians het prestigieuze kampioenschap van de staat Sao Paulo gewonnen. Bij doelpunten toonde hij een gebalde vuist. Hij noemde dat zijn protest tegen de honger in zijn land. Bij de Mundial in Mexico 1986 waagde hij een nieuwe poging. Het middenveldspel verliep nog steeds even vloeiend, maar er werd iets meer controle ingebouwd: vier opeenvolgende zeges tegen respectievelijk Spanje (1-0), Algerije (1-0), Noord-Ierland (3-0) en Polen (4-0) beloofden veel. In de kwartfinale toonde Brazilië zich de sterkere van Platini’s Frankrijk. Zico miste een strafschop. Het bleef 1-1 en tijdens de elfmetersessie faalde Socrates zelf en veroorzaakte een tweede wereldbekertragedie. Hij voetbalde op het ritme van het tropicalisme. Met deze nieuwe muzikale genotmix mengde geestesgenoot en zanger Gilberto Gil sinds de jaren zeventig bossa nova, jazz, samba en rock door elkaar. Als aanklacht tegen de politieke censuur. Hij sloot er zich graag bij aan. Als een dansende voetbalfilosoof tegen de dictatuur. Socrates.
Uit: Iconen van het WK Voetbal 1920-2026 – Raf Willems – Uitgeverij Best in Books
