Over de mij onbekende bijnaam ´De Zwaan van Utrecht´ merkt Van Eeden in zijn voetbalbijnamenboek ´De Tuinman, De Tsaar & De Zwarte Tulp´ (2011) op: ´Zoals Shakespeare wordt aangeduid als ´The Swan from Stratford-upon-Avon´, werd superspits Van Basten door zijn lyrische fans op eenzelfde manier verbonden met zijn geboorteplaats.´
´Wat Van Basten liet zien, grensde volgens Italiaanse voetballiefhebbers aan het sacrale. Naast ghiacolo werd Van Basten gedoopt tot San Marco, de evangelist die elk jaar wordt aangeroepen voor een rijke oogst. Ook de bijnaam Il Cigno (De Zwaan) deed zijn intrede. Een sierlijk dier, maar niet aaibaar, alleen van afstand te bewonderen. De bijnamen van de aanvaller – een ijskoude, een heilige en de zwaan – gaven naast de bewondering en toewijding van de tifosi ook de afstand weer die tussen hen en hun held bleef bestaan.´ (Zeger van Herwaarden in: ´Voetbalverhalen´, 2008, blz. 141) Van Herwaarden geeft dus een andere, want Italiaanse oorsprong voor De Zwaan aan dan die van eigen, Hollandse bodem van Van Eeden.
Dit zijn allemaal positieve bijnamen. Maar in ´Toen Godenzonen nog bestonden´ (2021) introduceert Maarten Spanjer de spottende bijnaam ´Pannekoek´ voor Marco van Basten. Wat was er gebeurd? Toen hij trainer van Ajax was geworden, verliet hij na een thuisnederlaag het veld en spoedde zich de trappen af naar de kleedkamers. Boven zijn hoofd op de tribune maakte een Ajax-supporter zich los uit de menigte. ´Hé, Marco, bedankt hè!´, schreeuwde de man, waarop Van Basten zijn linkerhand in de lucht stak. En toen kwam het: uit de mond van de supporter rolde spontaan het drielettergrepige woord over de tribune: ´Pannekoek!´ Betrouwbare bronnen verklaarden later dat Van Basten zou hebben teruggeroepen dat hij zelf wel bepaalde wat hij thuis at. Een wedstrijd later al werden pannekoeken op het veld gegooid. Er lag er zelfs een op de Ajax-dugout.
Is ´Pannenkoek´ wel een specifieke bijnaam, of is het een soortnaam, een algemeen toepasbaar spotwoord? Maar omdat Marco van Basten een BN-er, een nationale beroemdheid is, weet iedereen, zeker in de voetbalwereld, wie met ´Pannenkoek´ wordt bedoeld.
Rob Siekmann
