Ernst Happel was de grondlegger van de successen van Club Brugge, dat hij met bluf naar twee Europese finales tegen Liverpool leidde. Maar hoe innovatief hij als trainer ook was, achter zijn ruwe façade schuilde een contactarme man.
Aan het einde van zijn leven liet Ernst Happel zich tegenover een vriend ontvallen dat er iets was wat hem in zijn rijke carrière altijd had gestoord: het thuiskomen en alleen zijn, de bijna beklemmende leegte waarmee hij altijd weer werd geconfronteerd. Ernst Happel kende weinig familiale geborgenheid; zijn gezinsleven ging kapot aan zijn omzwervingen door Europa. Overal waar hij neerstreek, probeerde hij krampachtig een nieuwe vriendenkring op te bouwen.
Ernst Happel was raadselachtig en onvoorspelbaar, genadeloos en ondoordringbaar, cynisch en hard. Maar hij had vooral nood aan menselijke warmte. In zijn periode bij Club Brugge viel hij geregeld binnen bij Fons Compernolle die snel tot zijn steun en toeverlaat zou uitgroeien. Happel was er thuis. Ook toen Fons en zijn vrouw ergens op bezoek moesten, bleef hij rustig in de zetel zitten, in hun woning in Zeebrugge. Hij trok zijn pantoffels aan en haalde een fles whisky boven. Soms kwam hij zich ’s ochtends bij Fons Compernolle scheren, alsof hij dat thuis niet kon. Wanneer Fons, die als redder in de haven van Zeebrugge werkte, ’s middags vis aan het bakken was, haalde hij gewoon de helft uit de pan, at zijn portie op en verdween.
Een horkerig pantser
Het was de Happel zoals niemand hem kende. Een gelouterde trainer die in alle stilte zieke kinderen ging bezoeken, niet met een cameraploeg in zijn spoor, maar uit oprecht medeleven. Een nors ogende coach die ooit hoorde dat een supporter geen geld meer had om kolen te kopen en meteen voor drie zakken steenkool zorgde. Een einzelgänger die voor materiaalman Marcel Van Vyve en zijn echtgenote Meentje een reis naar de Ardennen betaalde die 40.000 frank kostte, omdat hij wist dat beiden zich die luxe niet konden veroorloven. Een afstandelijke persoonlijkheid die met een zekere argwaan door het leven stapte, in zijn periode bij Standard zijn assistent Thieu Bollen soms thuis ging ophalen om naar de training te vertrekken en altijd snoep mee had voor diens kinderen. Die vlogen hem dan om de hals.
Happel genoot van zoveel vertedering. Alleen wilde hij zich op die manier nooit blootgeven. Veel liever bouwde hij een horkerig pantser rond zich. Het was zijn vaste begeleider in een lange carrière.
Discipline en stiptheid
Ernst Happel zorgde bij Club Brugge voor lage basissalarissen en hoge premies. Hij was zo dominant dat alleen al zijn aanwezigheid volstond om iedereen op zijn kompas te laten varen. Tijdens een afzondering in De Warande in Diest kwam het eten volgens hem niet snel genoeg. Hij stapte de keuken binnen en bleef stilzwijgend naast de kok staan. Die begreep meteen dat hij best haast kon maken. Toen vier spelers eens twee minuten te laat waren om met de bus naar Anderlecht te vertrekken, liet hij hen met de auto achternarijden. In de kleedkamer schold hij hen de huid vol en zei dat ze nu de kans kregen om iets recht te zetten. Vervolgens speelden ze alle vier de pannen van het dak.
Ernst Happel bezat despotische trekjes. Discipline en stiptheid waren zijn gevleugelde woorden. Hij trok dat door tot in het extreme. Maar hij dwong na zijn komst meteen respect af bij de spelers. Happel showde graag zijn traptechniek. Tijdens een van de eerste trainingen van Club Brugge stampte hij de bal met de wreef vijf keer na elkaar op de paal. De spelers wisten niet wat ze zagen.
Door het rode licht
Op een heel bijzondere manier kon Happel zijn spelers prikkelen. Voor een wedstrijd riep hij eens Georges Leekens apart. Hij zei de voorstopper – die hij schertsend Langes Stück Ellend noemde – dat hij 5000 frank boete zou krijgen als hij de middellijn durfde overschrijden. Daar trok Leekens zich niets van aan. Bij een eerste gelegenheid ging hij mee in de aanval en maakte hij een goal. Vervolgens keek hij grijnzend naar Happel. Die kon dat soort provocaties wel waarderen.
Hoe streng hij ook was, Happel had zo zijn eigen regels. Zo ging Club voor iedere thuiswedstrijd in het restaurant Criterium eten, op ’t Zand in Brugge. Happel pleegde zijn auto voor het etablissement te parkeren, in overtreding. Toen het op dit plein kermis was, kon dat niet. Dan zette Happel zijn auto elders, midden op een verbindingsweg. Hij blokkeerde zo het verkeer. Toen een jonge agent hem vriendelijk vroeg om zijn auto te verplaatsen, omdat er een gigantische file was ontstaan, weigerde hij. Want, bromde hij, zag die agent dan niet dat hij soep aan het eten was? De auto werd vervolgens weggesleept. Een paar dagen later, zo wil een verhaal, verontschuldigde de hoofdcommissaris zich bij Happel voor de te grote ijver van de jonge agent.
Een andere keer reed Happel in de ring rond Brugge met de van Club Luik overgekomen Paul Courant als passagier. Beiden kwamen terug van een wedstrijd in Düsseldorf, waar ze de komende Europese tegenstander, Borussia Mönchengladbach, aan het werk hadden gezien. Happel wilde de terugreis niet alleen maken, dus vroeg hij Courant hem te vergezellen. Het was al na middernacht toen ze in Brugge arriveerden en op een bepaald moment reed Happel gewoon door het rode licht. Courant schrok. Waarop Happel vroeg of ze dat dan in Luik niet deden.
Kijken, denken en spelen
Ernst Happel was een bluffer op het veld. Met een rake typering bracht hij het spel terug tot zijn essentie. ‘Voetbal’, zo sprak hij, ‘is kijken, denken en spelen.’ Daarom vond hij dat een speler in de eerste plaats over fantasie en improvisatievermogen moest beschikken. En over intelligentie. ‘Voetbal is voor 80 procent hersens’, herhaalde hij steeds. Het werd zijn credo.
Als geen ander kon Happel een voetballer ontleden. Zo maakte hij uit alle schakeltjes bij Club Brugge een onverbrekelijke ketting. Hij waakte er constant over dat individuele belangen ondergeschikt werden gemaakt aan het collectief, dat er een mentaliteit werd geschapen van winnaars en niet van egoïsten. In zijn ideaalbeeld over voetbal gaf fysiek de toon aan. En de wil om te gokken, zoals Happel dat ook in casino’s deed. Vandaar dat hij ook altijd uitging van de eigen kracht. Een tactisch bord diende alleen maar om de namen van de tegenstander op te schrijven. Die liet hij dan voorlezen door Thieu Bollen. Ook voor de matchen tegen Liverpool.
Geen boswachters
Ernst Happel eiste veel op training. De bal moest constant rondgespeeld worden; iedereen hoorde in beweging te zijn. Toen de van AS Oostende overgekomen spits Jan Simoen in het begin een paar keer bleef staan, werd hij door Happel aangepakt. Hij zei hem dat hij geen boswachters kon gebruiken. Spelers maakten zich heel snel zijn manier van werken eigen. En ze hielden rekening met zijn omgangsvormen. Ooit stapte Happel na een training de kleedkamer binnen, waar Roger Van Gool het hoge woord voerde. Hij legde hem meteen het zwijgen op. ‘Jij moet niet praten, je hebt vandaag tijdens de eerste twaalf minuten maar drie keer de bal geraakt. Vind je dat genoeg voor een prof?’, vroeg hij. Het was Happel ten voeten uit: hij was heel direct, heel cru, heel bot. Maar niet rancuneus. Hij kon het snel met een speler goedmaken.
Nooit liet Happel zijn spelers vallen. Toen de door hem gehaalde Oostenrijkse libero Edi Krieger dreigde te ontsporen toen hij alleen in Brugge achterbleef, omdat zijn vrouw zich daar niet kon aanpassen, zette Krieger met zijn vriend Birger Jensen een stapje in de wereld. Ze aanschouwden het krieken van de ochtend vanuit een of ander café. Happel greep meteen in. Hij belde op een bepaald moment iedere avond bij Krieger aan en bleef er soms uren zitten. Zo bande hij ook voor zichzelf de eenzaamheid.
Een hoge intensiteit
Club leerde onder Happel voetballen zonder bal. Hij trainde heel gevarieerd, omdat dit volgens hem de enige manier was om spelers te boeien. Ondanks de hoge intensiteit schiep hij een sfeer waarin spelers nog even doorgingen, zonder dat het eigenlijk was opgelegd. Hij zag dan René Vandereycken lange ballen versturen, Georges Leekens nog feller en energieker in duel gaan en Raoul Lambert in de diepte spurten. Voor Lambert had hij een grote bewondering. Hij noemde hem een spits van wereldklasse.
Happel was de eerste trainer die begreep dat het gevaar in het moderne voetbal van achteruit moest komen. Inschuivende backs waren in zijn manier van voetballen van essentieel belang. Hij wilde zoveel mogelijk opereren op de helft van de tegenstander. Daarom introduceerde hij bij Club de buitenspelval. Niet om de tegenstander af te stoppen, maar wel om de tegenpartij zijn wil op te leggen.
Een ontroerende tekst
Tijdens zijn Brugse periode woonde Happel in de Oostkampse wijk Nieuwenhove. Alleen. Relaties liepen stuk, al keerde Happel op het einde van zijn leven terug naar zijn eerste vrouw, Elfriede. Het best voelde hij zich als hij naar Wenen kon, waar hij was opgegroeid zonder ouderlijke aandacht en al op zijn zestiende in de eerste ploeg van Rapid Wien debuteerde.
In Wenen zat hij tijdens zijn vakanties hele dagen in Café Ritter. Hij kaartte met strijdmakkers met wie hij nog in Rusland aan het front had gezeten. Die kaartvrienden hadden na het overlijden van Happel ook een ontroerende tekst op een krans geschreven: ‘Laten we niet wenen dat hij gestorven is, laten we blij zijn dat hij geleefd heeft.’
Geleefd heeft Happel inderdaad. Aan een waanzinnig ritme, gedreven door die maniakale passie voor het voetbal, met veel spijs en drank, met veel Belgasigaretten, maar vooral met veel ingeslikte stress die hem verschillende maagzweren bezorgde. Alle successen leken aan hem voorbij te glijden. Opspringen, exploderen, lawaai maken, hij kon het niet.
Inpakken en wegwezen
Ernst Happel is de beste trainer die ooit in België heeft gewerkt. Hij pakte in zijn carrière in totaal zeventien titels. Eén enkele keer viel hij uit zijn rol. Dat was in 1977, toen Club Brugge na een historische bekerfinale tegen Anderlecht een 1-3-achterstand omzette in een 4-3-zege. Happel ging op de schouders; voor heel even viel er iets van blijdschap te registreren. Op de persconferentie, die bij hem tussen de acht en zeventien seconden duurde, zette hij meteen weer een pokerface op.
Die dualiteit hoorde bij Ernst Happel. Eigenlijk beleefde hij zowel momenten van triomf en tragedie naar buiten op dezelfde roerloze manier. Ook de nederlaag in de Europacupfinale tegen Liverpool, op de heilige grasmat van Wembley, onderging hij onbewogen.
Ernst Happel stierf op 14 november 1992, vijftien dagen voor zijn 67e verjaardag, geveld door leverkanker. Het ziektebeeld heeft hij altijd verdrongen; zelfs met zijn zoon kon hij er niet over praten. Dat hij wegkwijnde, moet voor hem een verschrikking zijn geweest. Ook al had hij het sterfproces van een vriend gezien. Die viel van zijn barkruk in Café Ritter. Dat leek hem wel wat. Umfallen und wegwezen, zoals hij dat zei in zijn vreemde taaltje, een mengeling van Duits en Nederlands.